جواد صبوحی : تفاوت روزنامه نگاری امروز و دیروز تنها در تحول ابزارهای ارتباطی آن نیست.روزنامه نگاران هم تغییر کرده اند. این تغییر برگرفته از دگرگونی های دیگری نیز در حوزه مدیریت و تحولات اجتماعی و... است.نگاهی به روزنامه نگاری امروز ماحصل گفت و گویی با دکتر علی گرانمایه پور فعال رسانه ای و استاد دانشگاه است که تقدیم حضورتان می کنیم:

آقای دکتر مطبوعات امروز از چند منظر قابل تقسیم اند؟

قرن نوزدهم را عصر تجاری شدن مطبوعات می دانند. تا قبل از آن مطبوعات سه حالت حزبی ، دولتی و زرد داشتند. مطبوعات ما خودجوش و بومی باشد نیست چون بسیاری از ابزارهای آن مثل دستگاههای چاپ آن از غرب آمده است. روزنامه نگاری در غرب برای رهایی از بسیاری از قید و بند ها و در خدمت سرمایه داری بودن تلاش کرد تا به سوی تجاری شدن حرکت کند.گرچه تجاری شدن آسیبهایی را نیز در پی داشت اما به موجب آن مطبوعات آموختند که به هر نحو ممکن بر روی پای خود بایستند. در غرب نیز ممکن است مطبوعات توسط احزاب و یا مجموعه های دیگر اداره شوند اما تفاوت آن با کشور ما  در این است که در غرب این حمایتها شفاف است اما در کشور ما متاسفانه خاکستری و زیر زمینی است.مطبوعات در کشور ما سه حالت دارند؛ نخست مطبوعات جوانی که در پی کسب تیراژ ، رقابت و نشان دادن خود هستند ؛ مطبوعاتی که سهم بازار را به دست آورده اند و در کنار سهم اقتصادی بازار به راحتی منتشر می شوند و مخاطب نیز دارند. برخی از مطبوعات نیز نه به مخاطب ، نه رقابت و اطلاع رسانی توجه نمی کنند چون وظیفه خود را تنها چاپ شدن می دانند این گروه تنها نظر حزب و یا یک  گروه را منتشر می کنند.

55 سال عمر زیادی است برای روزنامه نگاری کردن.آنهم برای حرفه ای که خیلی ها سخت و زیان آورش می دانند. به زعم نوشیروان کیهانی زاده روزنامه نگاری که در این حرفه استخوان ترکانده است روزنامه نگاری عشق می خواهد و استعداد.شنیدن از دشواری های راه پر فراز و نشیبی که عده ای چون کیهانی زاده آن را پیموده اند می تواند نگاه خیلی ها را به این حرفه تغییر دهد.

آقای دکتر 55 سال قبل کارتان را در روزنامه نگاری از چه نقطه ای شروع کردید؟

علاقه من به نوشتن از همان ابتدای جوانی شروع شد ؛ اما پدرم که خودش در کرمان معمار بود می گفت این کارها مفتخوری است ، تو باید مهندس شوی ، همین بود که مرا  وادار به تحصیل در رشته ریاضی کرد.اما سال بعد مجدداً در امتحان دیپلم ادبی شرکت کردم و در رشته تاریخ ادامه تحصیل دادم.

 در تابستان سال 1335 روزنامه اطلاعات با حضور استادان فرانسوی، آمریکایی ، انگلیسی و هندی برای اولین بار در ایران آموزش روزنامه نگاری را ایجاد کرد من هم در این دوره ها شرکت کردم. ما بعداز ظهر ها درس می خواندیم و صبح ها همراه یک خبرنگار راه می افتادیم و کارآموزی می کردیم.یک هفته در یک سرویس و هفته ای دیگر در سرویس دیگری کار می کردیم.پس از مدتی قرار شد آزمون هوش ، استعداد و معلومات عمومی برگزار کنند بنابر این به دانشکده حقوق معرفی شدیم.آنجا استادی از نیویورک یونیورسیتی که دانشگاهی خصوصی در نیویورک بود از ما امتحان گرفت.در این آزمون که حدود 280 نفر شرکت کردند 13 نفر پذیرفته شدند و من هم یکی از آنها بودم.افراد دیگری چون غلامحسین صالحیار و نیز رجبعلی اعتمادی جزو این عده بودند.

دیروز آقای معاون وزیر در حوزه مطبوعات برای بازدید به روزنامه آمده بود.محمد زاده ادبیات خاص خودش را دارد.تلاش می کند دانش مطبوعاتی خود را بیش از مدیران قبلی این حوزه جلوه دهد.او که معتقد است  با وجود داشتن ۱۰ هزار خبرنگار هنوز نتوانسته ایم امثال حسنین هیکل و فالاچی را در کشور داشته باشیم.او که برای امثال دکتر مولانا احترام خاصی قایل است و معتقد است خودمان این شخصیت برجسته را ذبحش می کنیم.او که همچون ما برای پدر روزنامه نگاری ایران احترام ویژه ای قایل است و در ابتدای حضور خود در دفتر کارش ترجیح می دهد به دیدار وی برود و از او تجلیل کند.خلاصه آنکه دیروز آقای معاون آمده بود و بر سر هر میزی که می رسید توصیه ای به همکاران می کرد.حوزه اطلاعات او همه بخش ها را در بر می گرفت.او از اقتصاد به همان میزان می دانست و توصیه می کرد که از سیاست و ویراستاری می دانست.پس از رفتن او بود که یکی از دوستان از من مفهوم "روزنامه نگاری شهروندی " را پرسید.وقتی دلیلش را پرسیدم به اظهار نظر عجیب آقای معاون در دو - سه ماه پیش اشاره کرد.اظهار نظری که از او که سابقه استادی در دانشکده خبر را که خود من در آن درس خوانده بودم داشت بعید بود.آقای معاون در این اظهار نظر تعریفی جالب از روزنامه نگاری شهروندی ارایه داده بود که متاسفانه من پس از این مدت و تازه به بهانه آمدن ایشان مطالعه اش می کردم. 

لینک اظهار نظر ایشان را از خبرگزاری مهر برایتان اینجا می گذارم. باور بفرمایید به یکبار خواندنش می ارزد.

روزنامه نگاری نیز همچون بسیاری از مشاغل دیگر در فرآیند ارایه خدمت مصون از آسیب نیست. گونه های متفاوت محتوا همچون خبر و غیر آن هر از گاه به دلایل مختلف مورد دستکاری قرار می گیرد و آنگاه به مخاطب ارایه می شود.حال آنکه شیوه انتقال پیام با عناصر اخلاق اجتماعی و اموزه های دینی ما گره خورده است.گفت و گوی ما با دکتر حسن بشیر ؛ عضو هیئت علمی دانشگاه و استاد ارتباطات بین الملل با در نظر گرفتن این مهم به بررسی جایگاه اخلاق در انتقال خبر و پیام اختصاص یافته است که تقدیم حضورتان می شود:

* آقای دکتر، مرز بین رعایت اخلاق و ارایه اخبار کجاست؟ آیا تعیین محدوده برای اخلاق در اخبار با مطالب غیر خبری و تحلیل ها متفاوت است ؟

** اخلاق خبری، و یا به عبارت مناسبتر اخلاق خبرنگاری یا اخلاق ژورنالیستی، نقطه تلاقی علم اخلاق و عمل خبرنگاری یعنی تهیه خبر است. اخلاق مزبور در دو بعد می تواند مورد بررسی قرار گیرد؛ ابتدا از بعد اخلاق محض یا اخلاق عقلی یا اخلاق به معنای فلسفی آن که در علم اخلاق مورد مطالعه قرار می گیرد که به انگلیسی (Moral) گفته می شود. دوم، اخلاق قراردادی یا (Ethics) که شامل کلیه قراردادهای اجتماعی در حوزهای مختلف زندگی از جمله خبر است. به عبارت دیگر، برخی از موارد اخلاقی، رویکرد عقلانی، انسانی و جهانی دارد که خوبی و بدی آنها بدون قراردادهای خاص اجتماعی، توسط انسان شناخته یا تشخیص داده می شوند، و برخی از موارد اخلاق قراردادی است که خوبی و بدی آنها بر مبنای قراردادهای اجتماعی تعیین می شود. در حوزه نخست می توانیم به مصادیقی همچون دروغ ، تهمت و غیره اشاره کنیم و در حوزه دوم نیز کلیه مواردی که مثلاً درباره مقررات رانندگی و غیره است و در حوزه خبری، مثلاً خطوط قرمزی که از نظر مسایل امنیتی، سیاسی و غیره تعیین می شوند وخبرنگار و یا رسانه موظف است این موارد را رعایت کند مطمح نظر قرار می گیرند.

خبرنگاران شهرستانی پشت میزها به دنبال چه می گردند وقتی تمامی حوزه های مهم خبری ، تمامی مردان نهادها و موسسات خبرساز در پایتخت کشور جمع شده اند.این پرسش بسیاری از روزنامه نگارانی است که عمدتاً بخش قابل توجهی از وقت خود را صرف تهیه خبر و گزارش های تلفنی از مدیران و کارشناسان کشور می کنند.کارشناسان رسانه ای معتقدند روزنامه نگاری محلی آنگونه که در کشورهای پیشرفته توسعه یافته است در کشور ما رشدی نداشته و همین نکته باعث شده است تا بسیاری از خبرگان این حرفه نیز برای گذران زندگی و نیز ارتقای موقعیت حرفه ای خویش روانه پایتخت شوند. پرسش های گفت و گوی ما با دکتر گرانمایه پور به دنبال یافتن راه حلی برای رونق روزنامه نگاری محلی است که از نظر می گذرانید: 

* آقای دکتر ، بسیاری از خبرنگاران شهرستانی معتقدند تهران و تمرکز منابع متعدد و معتبر خبری جایی را برای عرض اندام روزنامه های محلی باقی نمی گذارد و اساساً خبرنگاری در شهرستانها با این توزیع نابرابر مفهومی ندارد.چقدر با این نظر موافقید؟  

** ببینید ،مقوله ای در روزنامه نگاری توسعه با عنوان روزنامه نگاری قومی ، محلی و یا بومی وجود دارد.اما حلقه مفقوده روزنامه نگاری شهرستانی و یا توابع این است که اگر سری به شهرهای مختلف کشور بزنید می بینید که بعضی از شهرها دو یا سه روزنامه ، برخی یکی – دو هفته نامه و... و برخی نیز مطالب بی رمقی را منتشر می کنند. هیچ بارقه ای از محلی بودن در روزنامه های صبح شهرستانها نمی توان یافت و تمامی روزنامه ها به جای آنکه به تیتر اخبار مهم محلی و استانی که تاثیری عمیق در روند موفقیت و پیشرفت آن مناطق دارد بپردازند ترجیح می دهند اخبار و تیترهای روزنامه های سراسری را انعکاس دهند .روزنامه نگاری محلی در کشور ما چه قبل و چه پس از انقلاب مهجور مانده است و کسی به این نوع از روزنامه نگاری کاری ندارد ، حال آنکه نخبگان این روزنامه ها چنانچه فرصت لازم را بیایند از روزنامه نگاران تهران نیز توانایی بیشتری خواهند داشت. نتیجه یک پژوهش که در خصوص " بررسی چالشهای فرصتهای روزنامه نگاری محلی " در مناطقی مثل آذربایجان ، همدان ، سیستان و بلوچستان و..." انجام گرفته نشان می دهد که تمامی نشریات محلی یک وجه مشترک دارند و آن این است که روزنامه نگاری محلی نه از حیث فرهنگی و نه از لحاظ سازمانی و قانونی و حتی از نظر حرفه ای نتوانسته است جایگاه مناسبی را کسب کند. اگر روزنامه محلی در شهری وجود دارد معمولاً از طیفی خاص حمایت می کند و ناگزیر باید برای تامین معاش خود روی به آگهی بیاورد و همین مساله یعنی وابسته شدن به صاحبان آگهی و... جالب اینکه مدیران این نشریات نیز هیچ یک حرفه ای نیستند و غالبا هر یک از آنها صاحب مناصب خاصی در این منطقه بوده اند و بنابر این توانسته اند به این جایگاه دست یابند. روزنامه نگاری محلی ما از قبل از انقلاب گرفتار بحران قرائت و یا تفسیر از متن است.برخی گمان می کنند تقویت روزنامه نگاری محلی و بومی به معنای تقویت گرایی قومیت گرایی است. در حالی که اگر می خواهیم به قومیت ها هویت و به زبان محلی اصالت دهیم و چنانچه می خواهیم برنامه های توسعه را عمومی و به اقشار مختلف جامعه تسری دهیم تنها راه آن توسعه روزنامه نگاری بومی است.بسیاری از روزنامه نگاران محلی معتقدند که اگر این نوع از روزنامه نگاری با زبان محلی آنها آمیخته شود تاثیرگذاری بیشتری خواهد داشت.می توان از ده – دوازده صفحه یک روزنامه محلی بخشی به زبان محلی آن منطقه منتشر شود و قطعا تاثیر بیشتری خواهد داشت.روزنامه نگاران محلی معتقدند وقتی روزنامه ای را به زبان فارسی منتشر می کنند قدری در ارتباط با اقوام و قومیت های محلی دچار مشکل می شویم.

غیر حرفه ای ها می گویند خبرنگاری سخت نیست

نه روزنامه نگار خوب داریم و نه تاریخ نویس خوب

بازدید آقای معاون و گاف سابقش

رسانه ها به دروازه بانی اخلاقی خبر نیاز دارند

خبرنگاران شهرستانی پشت میزها به دنبال چه می گردند؟

دکتر فرقانی: نرم خبر نوآوری نیست

جایی  که هر نوجوانی می توانست در آن بنویسد

دولت ، خبرنگاری را تهدید نمی داند

جایگاه خبرنگاران کجاست؟

مردی همیشه رفیع